Most Popular Articles

  • California wildfires kill at least 4 people as some evacuees weigh coronavirus risks at shelters

    Even for a state prone to natural disasters, California's had a catastrophic week.

    At least four people have died as a result of wildfires fueled by a heat wave and a blitz of lightning strikes in the state's northern areas. The clusters of fires merged into orange infernos that are creeping up on residential areas, turning neighborhoods into ash and smoldering ruins.
    And as tens of thousands of people evacuate to shelters, they're weighing the risk of coronavirus infections after California became first state to surpass 600,000 cases last week.
    "Not only are we dealing with Covid, but with also the heat and now the fires," said Cheryl Jarvis, who evacuated to a community center in Vacaville but refuses to go inside for fear of coronavirus infections. She has been sleeping in her Toyota Prius, and has no idea whether her house is still standing.
    Vacaville, a city of 100,000 people between Sacramento and San Francisco, is one of the hardest-hit.
    "We are experiencing fires, the likes of which we haven't seen in many, many years," Gov. Gavin Newsom said.
    Smoke from the California wildfires is seen stretching some 600 miles off the coast in a NASA satellite image Wednesday.
     

    Fires have scorched more acres than last year

    Statewide, there have been more than 360 recent fires -- most of them sparked by lightning. Several of those fires spread due to high temperatures, inaccessible terrain and limited resources.
    The 22 major blazes still burning have scorched a total of 660,000 acres across the state, said Daniel Berlant, assistant deputy director of Cal Fire. They have destroyed or damaged 660 structures.
    They include two major fires -- the LNU Lightning Complex and the SCU Lightning Complex -- both a combination of several blazes burning in the same area. By early Friday, they had torched 215,000 acres and 157,475 acres, respectively.
    California wildfires have caused more deaths and destruction so far this year than all of 2019. All of last year, they charred a total of 260,000 acres and killed three people in the state, according to Cal Fire.
    Several global air quality monitoring websites show that the air quality levels in the Bay Area of California are worse than anywhere else, including locations generally regarded as having the poorest air quality such as India and eastern China.
    Flames from the LNU Lightning Complex fires jump Interstate 80 in Vacaville, California.
     

    Deaths reported in various counties

    At least four deaths were reported Thursday as a result of the LNU fire -- the largest burning in the state. It consists of at least 11 smaller fires stretching across five counties in Northern California.
    Three of the deaths are from Napa County and one is from Solano County. In addition to the fatalities, four others were injured, Cal Fire said in a statement Thursday.
    On Wednesday, a helicopter pilot who was making water drops on the Hills Fire in Fresno County died in a crash. It's unclear whether the pilot's death was included in the four fatalities. CNN has reached out to officials.
    Tony Leonardini works on a spot fire  in Napa County, California.
     
     

    More evacuations are underway

    More than 28,000 people in San Mateo and Santa Cruz counties have evacuated because of the enormous CZU Lightning Complex Fire, according to Cal Fire. That fire has burned 48,000 acres
    The nearby University of California, Santa Cruz, is calling for a voluntary evacuation.
    "We have been encouraging those who live on campus to proactively leave if they have a safe place to relocate outside of the area," it said in a statement. "It is critical that we continue to do so to decrease the number of people on campus that will have to be evacuated if and when a mandatory evacuation is issued for our campus."
    Fire officials have said they don't have an exact number on how many people have been told to leave their homes.
    The top priorities are the safety of the firefighters and the public, evacuation planning, and the protection of structures and infrastructures, Cal Fire Operations Chief Chris Waters said.

    Governor slams power blackouts

    As if the pandemic, wildfires and scorching heat wave weren't bad enough, some Californians have lost electricity as the state's power grid struggles to keep up with demand.
    Rolling blackouts were implemented over the weekend when an intense heat wave caused record-setting temperatures across the state, including a high of 130 degrees in Death Valley on Sunday.
    Gov. Gavin Newsom demanded an investigation into the power outages, which he said are unacceptable.
    "These blackouts, which occurred without warning or enough time for preparation, are unacceptable and unbefitting of the nation's largest and most innovative state," Newsom wrote in a letter to the California Public Utilities Commission and the California Energy Commission.

    The wildfires are a result of climate change

    Experts have warned that wildfires fueled by the climate crisis will be the new normal in California. Warm-season days in the state have increased by 2.5 degrees since the early 1970s, according to a study published last year in the journal Earth's Future.
    "The clearest link between California wildfire and anthropogenic climate change thus far has been via warming-driven increases in atmospheric aridity, which works to dry fuels and promote summer forest fire," the report said.
    "It is well established that warming promotes wildfire throughout the western US, particularly in forested regions, by enhancing atmospheric moisture demand and reducing summer soil moisture as snowpack declines."
    Park Williams, the study's lead author and a professor at the Lamont-Doherty Earth Observatory at Columbia University, said human-caused warming of the planet has caused the vapor pressure deficit to increase by 10% since the late 1800s, meaning that more evaporation is occurring.
    By 2060, he expects that effect to double.
    "This is important because we have already seen a large change in California wildfire activity from the first 10%. Increasing the evaporation has exponential effects on wildfires, so the next 10% increase is likely to have even more potent effects," he told CNN last year.

    Dozens of fires are burning nationwide

    Over 11 million people are under an excessive heat warning in the Southwest, CNN meteorologist Robert Shackelford said. Triple-digit temperatures are possible in all these areas with temperatures still above average, he added.
    While the West is suffering record-breaking heat, wildfires are ravaging many parts of the US -- with red-flag warnings issued from the Northwest into the Rockies.
    At least 86 large wildfires are burning in 15 states nationwide this week -- almost a third of them in California, according to the National Interagency Fire Center.
    The fires have burned a total of 879,039 acres. In addition to California, some states with multiple fires include Arizona with 12, Alaska with seven, and Colorado with five.
    Read more
  • The odds of catching Covid-19 on an airplane are slimmer than you think, scientists say

    Sitting squeezed between a number of strangers on board an aircraft might feel like a risky position during these uncertain times.

    But according to some experts who point to the very few documented cases of in-flight transmission, the chances of catching Covid-19 while on board a flight are actually relatively slim.

    Fear of flying during the pandemic has drastically reduced global air traffic, which has also been restricted due to border closures. If new scientific claims are borne out, the perceived heightened risk of boarding an airplane could be unfounded.

    In one case, about 328 passengers and crew members were tested for coronavirus after it was learned that March 31 flight from the US to Taiwan had been carrying 12 passengers who were symptomatic at the time. However, all the other passengers tested negative, as did the crew members.

    And while there have certainly been cases of infected passengers passing the virus on to an airplane's crew or fellow travelers in recent months, the transmission rates are low.

    Read more
  • የአፍሪካ እግር ኳስ ኮንፌዴሬሽን ለየአገሩ 200 ሺሕ ዶላር ሊሰጥ ነው

    የፊፋ ድጋፍም ይጠበቃል ተብሏል

    ኢትዮጵያን ጨምሮ በርካታ የአፍሪካ አገሮች ዓመታዊ የእግር ኳስ መርሐ ግብሮቻቸውን በዓለም አቀፉ ኮቪድ 19 ወረርሽን ምክንያት በሰረዙበት በዚህ ወቅት፣ የአፍሪካ እግር ኳስ ኮንፌዴሬሽን (ካፍ) ለአባል አገሮቹ የገንዘብ ድጎማ ሊያደርግ መሆኑ ታወቀ፡፡ ኮንፌዴሬሽን ለእያንዳንዱ አገር 200 ሺሕ ዶላር ሊሰጥ ማቀዱ ተነግሯል፡፡

    የ54 አገሮች ብሔራዊ ፌዴሬሽኖችን የሚያስተዳድረው ካፍ፣ በየዓመቱ በመደበኛነት ከሚያከናውናቸው ውድድሮች መካከል የአፍሪካ ክለቦች ሻምፒዮንስ ሊግና የአፍሪካ ክለቦች ኮንፌዴሬሽን ዋንጫ በዋናነት ይጠቀሳሉ፡፡ ይሁንና ሁሉም በወረርሽኙ ምክንያት ውድድሮቹ እንዲሰረዙ አድርጓል፣ የወደፊት ዕጣ ፈንታቸውን በሚመለከት አሁን ላይ ምንም ያለው ነገር የለም፡፡

    የዘንድሮን የውድድር ዕጣ ፈንታ በሚመለከት ብዙዎቹ የአፍሪካ አገሮች ይህ ዘገባ እስከተጠናቀረበት ድረስ ስለመደረጉ ወይም ስለመሰረዙ ውሳኔ ላይ ባይደርሱም፣ 16 አገሮች መደበኛ ውድድሮቻቸውን መሰረዛቸው ይፋ አድርገዋል፡፡

    ኢትዮጵያ የዓመቱን ውድድር ከመሰረዟም በላይ በሚቀጥለው ዓመት በአፍሪካ የክለቦች ሻምፒዮንስ ሊግና የክለቦች ኮንፌዴሬሽን ዋንጫ ውክልና እንደማይኖራት ለጊዜውም ቢሆን ይፋ አድርጋለች፡፡ የተቀሩት 15 አገሮች ደግሞ በኮቪድ-19 ወረርሽኝ ምክንያት ውድድሩ እስከተቋረጠበት ድረስ በደረጃ ሰንጠረዡ በተቀመጠላቸው ውጤት መሠረት የሚያሳትፏቸውን ክለቦች በማሳወቅ ውድድሮቻቸውን መሰረዛቸው ማረጋገጫ ሰጥተዋል፡፡ እነዚህም ቡርኪና ፋሶ፣ ጋምቢያ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ሞሪሸስ፣ አንጎላ፣ ኬቨርዴ፣ ጊኒ፣ ቶጎ፣ ዴሞክራቲክ ኮንጎ፣ ኬንያ፣ ካሜሮን፣ ሩዋንዳ፣ ኒጀር፣ ኮንጎ ብራዛቪልና ላይቤሪያ ናቸው፡፡

    አኅጉራዊው ተቋም እንደ አውሮፓና መሰል አኅጉሮች በእሱ ሥር የሚያስተዳድረውን እግር ኳስ ወደ ገንዘብ በመለወጡ ረገድ ክፍተኛ ክፍተት ያለበት መሆኑ ይታወቃል፡፡ ይሁንና ካፍ በየዓመቱ ለአባል አገሮቹ የሚሰጠውን የገንዘብ ድጎማ ሳያቋርጥ ለመስጠት ማረጋገጫ መስጠቱ ታውቋል፡፡ ዘገባዎች የካፍን ድረ ገጽ በመጥቀስ የተቋሙን ውሳኔ ይፋ አድርገዋል፡፡

    በሌላ በኩል የዓለም አቀፍ እግር ኳስ ማኅበር (ፊፋ) እንደ ካፍ ሁሉ በተለይም እንደ ኢትዮጵያ ለመሰሉ በእግር ኳስ ደረጃቸው በዝቅተኛ ደረጃ ለሚጠቀሱ አገሮች የሚሰጠው ዓመታዊ የገንዘብ ድጎማ እየተጠበቀ መሆኑ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ፌዴሬሽን አስታውቋል፡፡

    ከፊፋ የሚጠበቀው የገንዘብ መጠን በየዓመቱ በመደበኛነት ከሚሰጠው 500 ሺሕ ዶላር በተጨማሪም ለኮቪድ-19 ወረርሽኝና ለመሳሰሉት አስቸኳይ ለሆኑ ጉዳዮች ድጋፍ ለማድረግ መወሰኑ የፌዴሬሽኑ ፕሬዚዳንት አቶ ኢሳያስ ጅራ ከዚህ በፊት የተናገሩትን መዘገባችን ይታወሳል፡፡

    ከዚህ በተጓዳኝ በኮሮና ቫይረስ ምክንያት ተቋርጦ የነበረው የአውሮፓ አገሮች የእግር ውድድር ከተቋረጠበት እንደሚቀጥል ተረጋግጧል፡፡ በኢትዮጵያውያን የሚዘወተረውና የተለመደው የእንግሊዝ ፕሪሚየር ሊግ ሰኔ 10 ቀን 2012 ዓ.ም. እንደሚጀመር ሲገለጽ፣ የጀርመን ቡንደስሊጋ ግን ከሁለት ሳምንት በፊት መጀመሩ ይታወሳል፡፡

    Read more
  • ‹‹የዜጎችን ሕይወት ማዳን የመጀመርያውና ቅድሚያ የሚሰጠው በመሆኑ በመጪው ዓመት ከፍተኛ ገንዘብ በመጠባበቂያነት እንይዛለን›› ኢዮብ ተካልኝ (ዶ/ር)፣ የገንዘብ ሚኒስትር ዴኤታ

    ኢዮብ ተካልኝ (ዶ/ር) በገንዘብ ሚኒስቴር የፊሲካል ፖሊሲና የፋይናንስ ዘርፍ የተመለከቱ ጉዳዮችን በሚኒስትር ዴኤታነት እንዲመሩ፣ በጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ (ዶ/ር) ተሹመው እየሠሩ ይገኛሉ፡፡ የገንዘብ ሚኒስትር ዴኤታ ከመሆናቸው በፊት የብሔራዊ ፕላንና ልማት ኮሚሽን ኮሚሽነር በመሆን፣ የአሁኑን የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ገዥ ይናገር ደሴ (ዶ/ር) በመተካት ነበር የመንግሥት ሹመትን ተቀብለው መሥራት የጀመሩት፡፡ ለአራት ወራት በኮሚሽነርነት የመሩትን ተቋም አስረክበው ወደ ገንዘብ ሚኒስቴር ከመጡ አንድ ዓመት ከስምንት ወራት በላይ ያስቆጠሩት ኢዮብ (ዶ/ር)፣ በግሉ ዘርፍ በርካታ ተሞክሮ ያካበቱና የመንግሥትና የግሉ ዘርፍ የምክክር መድረክን ሲመሩ የቆዩባቸው ጊዜያት ይታወሳሉ፡፡ ባለፈው ዓመት ከዩኒቨርሲቲ ኦፍ ሜሪላንድ በፖለቲካል ኢኮኖሚ የዶክትሬት ዲግሪያቸውን የሠሩት ሚኒስትር ዴኤታው፣ በዓለም አቀፍ ፖሊሲ በተለይም በዓለም አቀፍ የንግድ ፖሊሲ  ከጆርጅ ዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ የማስትሬት ዲግሪያቸውን በማግኘት በንድፈ ሐሳብ በተሞክሮም የዳበረ ልምድ አካብተዋል፡፡ በመንግሥት የአገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አጀንዳ ላይ ሰፊ ሚና ያላቸው ሲሆን፣ በአሁኑ ወቅት መላውን ዓለም ባዳረሰው የኮሮና ወረርሽኝ ሳቢያ በኢትዮጵያ ኢኮኖሚ ላይ እየደረሰ ስላለው ጫና፣ እንዲሁም መንግሥት እየወሰዳቸው ስለሚገኙት የፖሊሲ ዕርምጃዎች ኢዮብ (ዶ/ር) ከሪፖርተር ጋር ያደረጉትን ቆይታ ብርሃኑ ፈቃደ አጠናቅሮታል፡፡

    ሪፖርተር፡- በኮሮና ምክንያት ኢትዮጵያ ምን ያህል ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታዎቿን ታጣለች?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- የኮሮና ወረርሽኝ ለየትኛውም ዓለም ኢትዮጵያን ጨምሮ ከባድ ፈተና ነው፡፡ ምን ያህል ፈተና ሊያመጣብን ይችል ነበር? ምን አጣን? ምንስ ተጎዳን? የሚሉትን ለያይቶ መመልከቱ ጠቃሚ ነው፡፡ በአጠቃላይ ወረርሽኙ በባህሪው የሰዎችን ማኅበራዊ መስተጋብር የሚከለክል ከመሆኑ አኳያ፣ በጤና በኩል ከሚመጣው ጉዳት በማያንስ በኢኮኖሚ ላይ የሚያመጣው ጉዳት ከፍተኛ ነው፡፡ በርካታ ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮች በሰዎች እንቅስቃሴ ላይ የተመሠረቱ በመሆናቸው ለጉዳት ተጋላጭ ናቸው፡፡ በአገልግሎት መስክ እንቅስቃሴዎች አሉ፡፡ ከቦታ ቦታ መንቀሳቀስን ይጠይቃሉ፡፡ በምርት ሒደትም ሰዎች በጋራ ሆነው ይሠራሉ፡፡ በእነዚህ ጉዳዮች ላይ ከፍተኛና አሉታዊ ተፅዕኖ እየደረሰ ነው ያለው፡፡ በመሆኑም ጉዳቱ ከፍተኛ ነው፡፡ ደጋግመን እንደምንገልጸው ይህንን ጉዳት በመረዳት ገና ከጅምሩ የኮሮና ምላሻችን በጥንቃቄ የተዘጋጀ፣ የዜጎችን ሕይወትና ኑሯቸውን የጠበቀ ምላሽ መስጠት አለብን የሚል አቋም ስለነበረን ብዙ ርቀት ሊያስኬደን የሚችል ስትራቴጂ የዘረጋን ይመስለኛል፡፡ በዚህ መንገድ ምላሽ የምንሰጥበት ስትራቴጂ ባይኖረን ኖሮ ጉዳቱ ከባድና በኢኮኖሚው ላይም ዘለቄታዊ ጉዳት አድርሶ ይሄድ ነበር፡፡ አሁን እንደሚታየው በመጠኑም ቢሆን ደህና በሚባል ሁኔታ እየተቋቋምን ነው፡፡ ምርታማ ዘርፎችን በነበሩበት መንገድ እያመረቱ እንዲቆዩ ማድረግ አማራጭ የለውም፡፡ ግምገማውን ስናየው የምግብ ዕርዳታ የሚፈልግ 15 ሚሊዮን ተጨማሪ ሰው ከተፈጠረ፣ በርካታ ዜጎች ለሥራ አጥነት የሚዳረጉ ከሆነ፣ እነዚህ ችግሮች እንዳይፈጠሩ የምንወስደው ዕርምጃ ችግሮቹ ከመጡ በኋላ ከምንወስደው ዕርምጃ ይልቅ ትልቅ ውጤት ስለሚኖረው በዚያ መንገድ ምላሽ እየሰጠን ነው፡፡

    በሥራ አጥነት ላይ የተሠራው ትንበያ አሳሳቢ ነበር፡፡ ነገር ግን የሰጠነው ምላሽ ተቋማት እንዴት አድርገው ሠራተኞቻቸውን ይዘውን ያቆዩ? ወደሚል የፖሊሲ ምላሽ በመሄድ መንግሥትም ይህንን የሚያግዙ የተለያዩ ዕርምጃዎችን እየወሰደ ነው፡፡ ተቋማት እንዳይሞቱና የዜጎች ህልውና፣ ደኅንነታቸውና ኑሯቸው እንዲጠበቅ ምን እናድርግ በሚለው መንገድ የሄድነው፡፡ ተቋማት ሠራተኞቻቸውን እንዳይበትኑ በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ መከልከል ብቻ ሳይሆን፣ ይኼንን በፖሊሲ እንደግፍ ብለን ለምሳሌ በጣም ከተጎዱት መካከል ዋናው የቱሪዝምና የሆቴል ዘርፍ እንደ መሆኑ መጠን፣ በዘርፉ ያሉትን ተቋማት ሠራተኞቻቸውን ማቆየት እንዲችሉ ምን እናድርግላችሁ ብለን በምክክር ሐሳባቸውን ለመረዳት ሞክረናል፡፡ እነሱም አፋጣኝ የአጭር ጊዜ ብድር ካገኘንና የብድር ዕዳዎቻችን ከተሸጋሸጉልን ችግሩ መቼ እንደሚያበቃ ባይታወቅም ማለፍ እንደሚቻል ሐሳብ ስላቀረቡ በዚሁ መንገድ ድጋፍ ተደርጎላቸዋል፡፡ ይህ ችግር ካለፈ በኋላም በቶሎ አገግመን ወደ ሥራ የምንገባው በእጃችን ያለ ሠራተኛ ሲኖር ነው፡፡ ያልበተነው ሠራተኛ ሲኖር፣ ስናሠለጥነው የቆየነው ሠራተኛ ለሥራ ዝግጁ ሆኖ ሲገኝ ወደ ሥራ በቶሎ መግባት ቀላል ይሆናል፡፡

    ሌላው ጉዳይ ግብርናን ጨምሮ አምራቹ ዘርፍ ተጨማሪ ግብዓት እያመጣ ነው ወይ? ገበሬውስ አስፈላጊውን ርቀት ጠብቆ በሥራው ላይ ነው ወይ? የሚሉትን ስናይ አዎን የምርት ሥራ እንዳይቋረጥ አድርገናል፡፡ ገበሬው የምርት ግብዓቶች በቶሎ እንዲያገኝ፣ ከዚህም አልፈን የምግብ ዕጦት ሥጋት ሊኖር ስለሚችልና የዓለም የአቅርቦት ሰንሰለትም ችግር ውስጥ መውደቁ ስለሚያሠጋ፣ በአገራችን ያለውን ምርት ማሳደግ አለብን በማለት የተለዩና ከዚህ ቀደም ያልነበሩ አዳዲስ አሠራሮችን ተከትለናል፡፡ ለምሳሌ ለገበሬው የውኃ መሳቢያ ፓምፕ ማሠራጨት በዕቅድ ያልነበረ ነው፡፡ ወደ ሥራ ያልገቡ መስኖዎችን በቶሎ አጠናቆ ወደ ሥራ ማስገበት ሌላኛው ዕርምጃ ነው፡፡ የማንም መሬት ፆም እንዳያድር፣ በስኳር ኮርፖሬሽንና በክልሎች መካከል  የባለቤትነት ጥያቄዎች ያሉባቸው፣ የኢትዮጵያ ልማት ባንክ በዕዳ የያዛቸውና ሌሎችም ባሉበት ሆነው ፆም ሳያድሩ ምርት እንዲመረትባቸው፣ ያሉትን ችግሮች ግን ዋል አደር ብለን እንነጋገርባቸዋለን በማለት ወሳኝ የፖሊሲ ዕርምጃ ወስደናል፡፡

    ጉዳቱ ከመጣ በኋላ ለመቋቋም ከምናደርገው መረባረብ ይልቅ፣ ሳይመጣ ቀድመን ምላሽ መስጠት የምንችልበትን አቅም መገንባት ላይ ያተኮርነው፡፡ በአጠቃላይ በኢኮኖሚው ላይ ጉዳት አለ፡፡ በኢኮኖሚ ዕድገቱ ላይ (ከጠቅላላ የአገር ውስጥ ምርት አኳያ) እስከ ሦስት በመቶ ቅናሽ እንደሚኖር ግምት ወስደናል፡፡ ደግነቱ ግን የእኛ በጀት ዓመት ከውጮቹ የተለየ በመሆኑ፣ የበጀት ዓመቱን የዘጠኝ ወራት ገደማ ሥራ በጨረስንበት ወቅት ነው ወረርሽኙ የመጣው፡፡ ከዚያ በፊት በነበሩት ጊዜያት የመንግሥት ገቢ መቶ በመቶ በሚባል ውጤት ደረጃ ስንሰበስብ ቆይተናል፡፡ ጉዳቱ የመጣው በተቀሩት ወራት ወቅት እንደ መሆኑ፣ የጉዳቱ መጠንም በመጨረሻው ሩብ ዓመት ላይ በሚደርሰው መጠን የሚለካ ይሆናል፡፡ በዓለም ላይ ያደረሰው ጫናም ተደምሮ የሦስት በመቶ የኢኮኖሚ ዕድገት ላይ ጉዳት ማድረሱ በጣም ትልቅ ተፅዕኖ ነው፡፡ እስካሁን የማገገሚያ ዕቅዱ ከአደጋ ጊዜ ምላሽ አሰጣጥ ዕቅድ ጋር ተዛምዶ እንዲሄድ መደረጉ በብዙ የረዳን ይመስለኛል፡፡ ጥሩ ውጤት ያስገኘ ስትራቴጂ እንደተከተልን አስባለሁ፡፡       

    ሪፖርተር፡- እስከ ሦስት በመቶ የኢኮኖሚ ዕድገት ቅናሽ እንዲመዘገብ የኮሮና ወረርሽኝ ስለሚያስገድድ በንግድ ሚዛንና በክፍያ ሚዛን ጉድለት ላይ፣ በውጭ ሐዋላ ገቢና በሌሎችም መስኮች ላይ የሠራችኋቸው ትንበያዎች አሉ?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- ችግር የሆነብን ትንበያው በየቀኑ ተለዋዋጭ እየሆነ መምጣቱ ነው፡፡ መጀመርያ ላይ ለልማት አጋሮች ድጋፍ በሚል በሠራነው ሥራ ላይ ያስቀመጥናቸው ትንበያዎች የውጭ ሐዋላ ገቢ በከፍተኛ ደረጃ እንደሚጎዳ፣ በኢንቨስትመንት ፍሰትም ላይ እስከ 40 በመቶ ቅናሽ ሊመዘገብ እንደሚችል፣ በወጪ ንግድ ላይ ያስቀመጥናቸው ትንበያዎች አሉ፡፡ በሌላ በኩል በመከላከል ሥራ ላይ የተከተልነው ስትራቴጂ ያመጣቸው ውጤቶች አሉ፡፡ ለምሳሌ በቡና ወጪ ንግድ ላይ ከጠበቅነው በላይ ማንሰራራት ተመልክተናል፡፡ አንዳንድ አገሮች ከገመትነው ጊዜ ቀድመው ድንበሮቻቸውን በመክፈታቸው የአበባ የወጪ ንግድም በመጠኑ እንቅስቃሴ ጀምሯል፡፡ በመሆኑም ቀድመን ያወጣናቸውን ትንበያዎች እንደገና መከለስ ሊኖርብን ነው፡፡ አጠቃላይ ጉዳቱ ምን ያህል እንደሚሆን ለማወቅ በጀት ዓመቱ ካለቀ በኋላም ቢሆን ተመራጭ ነው፡፡ በየሳምንቱ እየተቀያየረ ባለው የትንበያ ሁኔታ ላይ ጊዜ ማጥፋት ብዙም ጠቀሜታ አይኖረውም፡፡ ይሁን እንጂ የሐዋላ ገቢና የኢንቨስትመንት ፍሰት በመቀነሱ፣ ወይም ገንዘባቸውን እዚህ ለማምጣት ወስነው የነበሩ ኩባንያዎች በተለያዩ ችግሮች ተይዘው ይገኛሉ፡፡ ኢንቨስትመንት የሚለካው ውሳኔ ለተሰጠበት የሥራ መስክ የሚያስፈልገው ገንዘብ እዚህ መጥቶ ሲመዘገብ ነው፡፡ እነዚህ መቀነሳቸው አልቀረም፡፡ በሌላ በኩል ከነዳጅ የምናገኘው የዋጋ ዕፎይታ ይኖራል፡፡ በገቢ ንግድ ረገድ ወሳኝ በሚባሉት ላይ ለምሳሌ የሕክምና አቅርቦቶች በምንም መንገድ አይቀንሱም፡፡ ማዳበሪያና ምግብ ነክ ሸቀጦች ቅድሚያ አግኝተው እንዲገቡ ተደርጓል፡፡ ይሁን እንጂ በግሉ ዘርፍ አማካይነት ወደ አገር ውስጥ የሚገቡ ሸቀጦች መቀነሳቸው አይቀርም፡፡ በተለይም ቅድሚያ የማይሰጣቸው ሸቀጦች ብዙም ትኩረት ላያገኙ ይችላሉ፡፡ በጠቅላላው ግን አሁን ትንበያዎችን መሥራት ትተናል፡፡ ቀድሞ በተሠራው ላይ ሊኖሩ የሚችሉ ለውጦችን እያየንና እያስተካከልን፣ በዓመቱ መጨረሻ ላይ የደረሰውን ጉዳት አጣምረን ሪፖርት እናደርጋለን፡፡

    ሪፖርተር፡- በኢትዮጵያ ሁኔታ የኮሮና ወረርሽኝ በከፍተኛ መጠን ይስፋፋል ተብሎ የተተነበየው ከሰኔ ወር በኋላ ነው፡፡ ከዚህ አኳያ የተለየና ለአደጋ ጊዜ ተብሎ የተዘጋጀ የመጠባበቂያ በጀት አለ?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- አዎን፡፡ በዚህ ዓመት እንኳ ካየን የሚኒስትሮች ምክር ቤት ያፀደቀው የበጀት ማስተካከያ አለ፡፡ ይኼ በሰፊው ለምን አስፈለገ ከተባለ ወጪያችን በከፍተኛ መጠን ጨምሮ ገቢያችን እየቀነሰ በመምጣቱ ነው፡፡ ወጪያችን እንዴት ጨመረ ካልከኝ፣ በሽታውን ለመከላከል የምናወጣቸው ትልልቅ ወጪዎች ስላሉ ነው፡፡ ለጤና መስክ ብቻ በጤና ሚኒስቴር የተጠየቀው በየጊዜው የሚወሰድ 15 ቢሊዮን ብር ያስፈልጋል፡፡ ለአደጋ መከላከል ሥራው በተለይም በቂ ምግብ ለማቅረብ የሚወጣ ወጪ አለ፡፡ በቅርቡ 600 ሺሕ ሜትሪክ ቶን ስንዴ ለመግዛት ጨረታ መውጣቱ ይታወቃል፡፡ ተቋማትን ለመደገፍ ለምሳሌ ለአነስተኛና መካከለኛ ኢንተርፕራይዞች፣ ለኅብረት ሥራ ማኅበራትና ለአነስተኛ ገንዘብ አቅራቢ ድርጅቶች በልማት ባንክ በኩል 4.5 ቢሊዮን ብር ድጋፍ እንዲያገኙ ተወስኗል፡፡ ይህ ሁሉ ያልታሰበ ተጨማሪ ወጪ ነው፡፡ እነዚህን በገንዘብ ለመደገፍ የፊስካል በጀት ማስተካከያ ማድረግ አስፈልጎናል፡፡ በገቢ ደረጃ የጠበቅነው አልተገኘም፡፡ ከዓለም አቀፍ ተቋማት ያገኘነው ድጋፍ ቢኖርም ለተጨማሪ ብድር መሄዳችን አይቀርም፡፡ ተጨማሪ የበጀት ማስተካከያ እንዲፀድቅ ከመጠየቃችን በተጨማሪ የመጪው በጀት ዓመትም ትኩረት ይሰጠዋል፡፡

    በነገራችን ላይ ሁሉም ሰው እየገመተ እንጂ፣ የበሽታው ሥርጭት የሚባባሰው በትክክል ሰኔ ላይ ወይም ሐምሌ ላይ የመሆኑ ነገር በትክክል አይታወቅም፡፡ በታቸለ መጠን መንግሥት በዕውቀት ላይ በተመሠረተ ዕቅድ መመራት ስላላበት፣ በዓለም ላይ ያሉ ምሁራንን ከኢትዮጵያውያን ጋር አካተን፣ የሳይንሳዊ አማካሪ ቡድኑን ጨምረን የበሽታው ጉዳት እየበሳ የሚመጣው መቼ እንደሚሆን ለመተንበይ ተሞክሯል፡፡ አሳሳቢው ጊዜ ገና ከፊታችን እንደሚመጣ ሥጋቱ አለን፡፡ ሥጋቱን ዝቅ አድርጎ መመልከት አይቻልም፡፡ ጉዳቱ መቼ ነው የሚከሰተው የሚለው እንደተጠበቀ ሆኖ አሳሳቢ ጊዜ እንደሚጠብቀን ግልጽ ነው፡፡ እንደ ንሥር ዓይናችንን በሽታውን ከመከላከሉ ሥራ ላይ ሳንነቅል፣ የተጠናከረ ዝግጅት ማድረግ እንዳለብን የታወቀ ነው፡፡ ከዚህ አኳያም የመጪው በጀት ዓመት ይህንን ከግምት የከተተ ዝግጅት የተደረገበትና ከእስካሁኑ ጥብቅ የወጪ ፖሊሲ አኳያ እንዲላላ የሚደረግበት የአደጋ ጊዜ ምላሽ መስጫ ዕቅድ ይኖረናል፡፡ የዜጎችን ሕይወት ማዳን የመጀመርያውና ቅድሚያ የሚሰጠው በመሆኑ፣ በመጪው ዓመት ከፍተኛ ገንዘብ በመጠባበቂያነት እንይዛለን፡፡ በጀቱም ከተመለደው አካሄድ ከ60 እስከ 70 ቢሊዮን ብር በላይ ብልጫ ኖሮት ይዘጋጃል፡፡ የሪፎርም ሥራችን በዚህ ጊዜም ስለማይቆም የገቢ መሰብሰብ አቅማችንን በማሻሻል እንሠራለን፡፡ የበጀት ጉድለቱ ቢሰፋም ባይሰፋም፣ ሰፊ የፊስካል በጀት ይኖራል፡፡

    ሪፖርተር፡- ለተጨማሪ በጀት የጠየቃችሁት የገንዘብ መጠን ምን ያህል ነው?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- ለፓርላማው ቀርቦ እንሚፀድቅ የሚጠበቀው ተጨማሪ በጀት 48.5 ቢሊዮን ብር ነው፡፡ ይህን ገንዘብ የጠየቅነው የታየውን የገቢ ቅናሽ ለማካካስ ጭምር ታሳቢ በማድረግ ነው፡፡

    ሪፖርተር፡- መንግሥት በታክስ ምሕረትና ዕፎይታ እስከ 78 ቢሊዮን ብር ገቢ ሊያጣ የሚችልበት አጋጣሚ እንደሚኖር አስታውቀው ነበር፡፡ በታክስ ምሕረቱ ላይ በተለይ እስከ 2007 ዓ.ም. የተከማቸው የአሥር ዓመታት የታክስ ዕዳ በመንግሥት ድክመት ጭምር ካለመሰብሰቡ አኳያ፣ እንድ ድጋፍ ሊቆጠር አይገባም የሚሉ አጨቃጫቂ ጉዳዮች ሲነሱ ሰምተናል፡፡ ይህንን እንዴት ነው ያያችሁት?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- በደንብ በዝርዝር ነው ያየነው፡፡ ከጠቅስከው ውስጥ እስከ 68 ቢሊዮኑን ብር በተሰብሳቢ ሒሳብ ውስጥ የነበረ ገንዘብ ነው፡፡ አንዳንዱ እንደጠቀስከው ለዓመታት ሳይሰበሰብ የቆየ ነው፡፡ በክርክር ሒደት ላይ ያሉና ትኩስ፣ በኦዲት የወጡ አዳዲስ ሒሳቦችም አሉ፡፡ ደረጃቸው ይለያያል፡፡ ማየት ያለብህ ነገር የተሰብሳቢ ሒሳቦች ተፅዕኖ ነው፡፡ ተቋማት በዚህ ዕዳ የተነሳ ወይ ንብረታቸው ተይዞባቸዋል ወይም የባንክ ሒሳባቸው ተዘግቶባቸዋል፡፡ በዚህ ምክንያት ኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ማከናወን ተስኗቸዋል፡፡ የእኛ የአደጋ ጊዜ ምላሽ የዜጎችን ሕይወትና ኑሯቸውን መጠበቅ ነው ካልን፣ እንዲሁም አጠቃላይ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴው ተጋላጭ ሳይሆን እንደነበረ እንዲቆይ ማድረግ ከመሆኑ አኳያ፣ በታክስ ክርክር ምክንያት ዕግድ ውስጥ የሚገኝ፣ ንብረቱ የተያዘበት፣ የባንክ ሒሳቡ የተዘጋበትን ተቋም ከዚህ ክርክር አውጥተህ ወደ ሥራ እንዲመለስ አደረግኸው ማለት ሰዎች ዳግም ሥራ እንዲያገኙ፣ ተጨማሪ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴ እንዲኖር ዕድል ፈጠርክ ማለት ነው፡፡ ስለዚህ በጣም ትርጉም ያለው ድጋፍ ነው፡፡ ድጋፍ አይደለም ለሚሉ ሰዎች ድጋፉን ያገኙትን ሰዎች ሄዶ መጠየቅ ነው ያለባቸው፡፡ እነሱ ናቸው ምን ያህል ትልቅ ዕፎይታ እንዳስገኘላቸው ሊገልጹ የሚችሉት፡፡ የእኛ ግምገማ ግን ለግሉ ዘርፍ ትልቅ ዕፎይታ የሰጠ ዕርምጃ እንደሆነ የሚያሳይ ነው፡፡ የመንግሥትን ገቢ ያሳጣል ወይ ከተባለ ያለ ምንም ጥርጥር አዎ፡፡ ነገር ግን ዛሬ የምናጣው ገቢ ሳይሆን እነዚህ ተቋማት አገግመውና ወደ ሥራ ገብተው፣ በመጪው ዓመትና ከዚያ በኋላ የምናገኘው የታክስ ገቢ ብሎም ሰዎች ሥራ አግኝተው መኖራቸው የሚያስገኘው አገራዊ ጥቅም ይበልጣል በማለት ነው ድጋፉን የሰጠነው፡፡ ትልቅ ትርጉም ያለው ድጋፍ ነው፡፡

    ሪፖርተር፡- የቱሪዝምና የሆቴል ዘርፍ ያገኘውን ድጋፍ ጠቁመው ነበር፡፡ ጥያቄያችን በከፊል ምላሽ አግኝቷል እያሉ ነው፡፡ የብድር ክፍያ ወደ አንድ ዓመት ይራዘምልን የሚለው ጥያቄያቸው የመንግሥትን ምላሽ እየጠበቀ እንደሚገኝ በዘርፉ የሚንቀሳቀሱ ማኅበራት እየተናገሩ ነው፡፡ ለዚህ ጥያቄ የሰጣችሁት ምላሽ ምንድነው?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- ይህንን ጥያቄ በዝርዝር ነው ያየነው፡፡ በተለያዩ ጊዜያትም ከዘርፉ አመራሮች ጋር ውይይት ስናደርግ ቆይተናል፡፡ መጀመርያ አካባቢ የነበረው ዕሳቤ ባንኮች የነበረባቸው የገንዘብ ችግር ከተፈታ፣ የተቋማቱን ብድር የማራዘም ወይም ተጨማሪ ብድር የመስጠት ሥራ ይሠራሉ የሚል ነበር፡፡ አንዳንድ ባንኮች ሙሉ በሙሉ ለዚህ ምላሽ ሰጥተዋል፡፡ በተለይ በቱሪዝም ዘርፍ ላይ ያሉት ጥያቄያችን አልተመለሰም፣ ተጨማሪ ድጋፍ ያስፈልገናል የሚል ጥያቄ በማቅረባቸው የማክሮ ኢኮኖሚ ዘርፍ አመራሮች ይህንን ጥያቄ ዳግመኛ ተመልከተው፣ እነዚህ ተቋማት አስቸኳይ የአጭር ጊዜ ብድር እንዲያገኙ ተመቻችቶላቸዋል፡፡ ብድሩንም እየወሰዱ ነው፡፡ ጥያቄያቸው በተለየ መንገድ ነው ምላሽ ያገኘው፡፡ የባንኮች ፕሬዚዳንቶችንና የባንኮች ቦርድ ኃላፊዎችን ባካተተ ውይይት፣ ብሔራዊ ባንክ ከሚያስተላልፋቸው ትዕዛዞች ይልቅ ከባንኮች የሚመጣው መፍትሔ ይሻላል የሚል አሳታፊ መፍትሔ በመከተል፣ ከባንኮች በመጣ የመፍትሔ ሐሳብ መነሻነትም ጭምር ነው ምላሽ የተሰጠው፡፡ በበሽታው ተፅዕኖ እስከ ስድስት ወራት ባለው ጊዜ ውስጥ ሊፈታ የሚችል ድጋፍ ነው፡፡ በዚህ ጊዜ ውስጥ የቱሪዝም ዘርፉ ካልተነቃቃ አብረን የምናየው ነው፡፡ ነገር ግን የምንሰጠው የኢኮኖሚ ድጋፍ ከጉዳቱ ጋር ተመጣጣኝ መሆን አለበት የሚል ጠንካራ አቋም አለን፡፡ ለስድስት ወራት ከሆነ ሥራ የሚቆመው ለዚህ ጊዜ የሚሆን ብድር ይቀርብና ሥራ ሲጀመር ብድሩም መከፈል ይጀምራል ማለት ነው፡፡ ባንኩም ቢሆን ተጨማሪ ብድር መስጠት የሚችለው ገንዘቡ ሲመለስለት ነው፡፡ በጠቅላላው ግን የቱሪዝም ዘርፉ ጥያቄ ተመልሷል ብሎ በድፍረት መናገር ይቻላል፡፡

    ሪፖርተር፡- የአገሪቱ ኢኮኖሚስቶች፣ የእናንተ መሥሪያ ቤት፣ እንዲሁም የዓለም ገንዘብ ድርጅት ልዩ ልዩ የሥጋት ትንበያዎችን ሲያወጡ ከርመዋል፡፡ ከሰሞኑ ደግሞ የብድር መሸከምና መክፈል አቅምን የሚለኩ ተቋማት ከዚህ ቀደም የነበረውን የአገሪቱን ደረጃ ዝቅ አድርገዋል፡፡ አንዱ መነሻቸው አገሪቱ ያለባትን የገንዘብ ችግር፣ እንዲሁም ዕዳ ለመክፈል እንደሚያዳግታት የሚያሳዩ መረጃዎች ናቸው፡፡ የተቋማቱን ሪፖርቶች ተመልክታችኋል?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- ዓይተናቸዋል ግን ብዙም አላሳሰቡንም፡፡ ኢትዮጵያን ብቻም ሳይሆን፣ በአጠቃላይ አገሮች ናቸው የታዩት፡፡ ደረጃችን ዝቅ ሊደረግ የቻለው በምን መነሻ ነው የሚለውን ማየት ነው፡፡ እነዚህ አገሮች ያለባቸውን ብድር መክፈል አይችሉ ይሆናል፡፡ በዚህ ምክንያት አጠቃላይ የብድር አቅም መመዘኛ አመላካቾች ወደ ኔጋቲቭ ዝቅ የተደረጉበት ዋናው ማጠንጠኛ ምክንያት፣ የብድር ዕዳቸውን አይከፍሉ ይሆናል የሚል ነው፡፡ በወረርሽኙ ምክንያት መንግሥታት ያነሱት ጥያቄ አለ፡፡ በወረርሽኙ ሥጋት ምክንያት ቅድሚያ በሚሰጣቸው ጉዳዮች ላይ ማተኮር ይሻለናል፣ የዜጎችን ሕይወት የማዳን ተግባር ቅድሚያ ማግኘት አለበት፣ የብድር ክፍያ ይራዘም የሚል ጥያቄ ቀርቦ ነበር፡፡ በዚህ ምክያት በጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ (ዶ/ር) አነሳሽነት የአፍሪካ ድምፅ ሆኖ በቀረበው ጥያቄ መሠረት፣ የቡድን 20 አባል አገሮች ለዘጠኝ ወራት ብድር ሳይከፈል እንዲቆይ የሚያስችል ውሳኔ አሳልፈዋል፡፡ ይህ ጥሪ በቂ ግን አይደለም የሚል ክርክር እያነሳን ነው፡፡ በመሆኑም ተቋማቱ ያወጡት የክሬዲት ምዘና በአብዛኛው የተገኘው አገሮች ያለባቸውን ብድር ላይከፍሉ ይችላሉ ከሚል ሥጋት ነው፡፡ ይህንን ያዩ አገሮች ለምሳሌ እነ ኬንያ ከገበያ ላይ ብድር ስለሚያገኙ ሊመጣባቸው የሚችለውን ሥጋት በመገንዘብ፣ አንከፍልም አላልንም በማለት መግለጫ አውጥተዋል፡፡ እኛ የአንድ ቢሊዮን ዶላር ዋጋ ያለው አንድ ዩሮ ቦንድ ነው ከብድር ገበያ ያገኘነው፡፡ የሬቲንግ ኤጀንሲዎቹ ሥጋት ብድር ላይከፈል ይችላል የሚል በመሆኑ እኛን ብዙም አላሳሰበንም፡፡ የበሽታው ጫና መስመር ሲይዝና ነገሮች ሲስተካከሉ፣ ያወጡትን ደረጃ መልሰው እንደሚያሻሽሉት የሚጠበቅ በመሆኑ ብዙም አላሳሰበንም፡፡ ከእነሱም ጋር ተነጋግረንበታል፡፡

    ሪፖርተር፡- ከሰሞኑ መነጋገሪያ ከነበሩት አንዱ የዓለም ገንዘብ ድርጅት እንደ ወትሮው ሁሉ፣ በዚህ ወቅት የወለድ ምጣኔ የሚመራበት አግባብ ቁጥጥር ከሚደረግበት አሠራር ወጥቶ በገበያ እንዲመራ ይደረግ የሚለውን ጨምሮ፣ አሁንም የምንዛሪ ተመን ላይ ማሻሻያ ወይም ቅናሽ ይደረግ የሚል ጥያቄ ማቅረቡ ነው፡፡ ከተቋሙ ጋር ስለነዚህ ጉዳዮች ተነጋግራችኋል?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- እነዚህ ጉዳዮች ብዙ ጊዜ ይነሳሉ፡፡ አዲስ አይደሉም፡፡ ትልቁ ነገር እኛ እንደ መንግሥት የያዝነው የሪፎርም አቅጣጫ አለ፡፡ በሦስት ዓመታት ውስጥ የማክሮ ኢኮኖሚውን መዛባቶች አጥርተን እንጨርሳለን ብለናል፡፡ ሪፎርማችን ግን ቁንጽልና በፋይናንስ ዘርፉ ላይ ብቻ የተንጠለጠለ አይሆንም፡፡ የአምራች ዘርፉን እናነቃቃለን፣ የኢኖሚውን መዋቅራዊ ችግሮች እንፈታለን ብለን የያዝነው አገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ አለን፡፡ በዚያ ማዕቀፍ ነው ሁሉንም ነገር የምናየው፡፡ ሐሳቦች ሲነሱ እንሰማለን፡፡ የጠቀመንን እንወስዳለን፣ የማይጠቅመንን እንተዋለን፡፡ ይህ ነው አካሄዳችን፡፡ የተናበበ የማክሮ፣ የዘርፍና የመዋቅር ለውጥ ግን ምንም ጥያቄ የለውም፡፡ የሚወሰዱት ኢኮኖሚያዊ ዕርምጃዎችም መሠረታዊ የኢኮኖሚ መርሆዎችን የሚከተሉ መሆን አለባቸው፡፡ ከዚህ በፊት እንዳደረግናቸው ዓይነት በግማሽ የበሰሉ በግማሹ ጥሬ የሆኑ መፍትሔዎችን አንተገብርም፡፡ ለምሳሌ የ15 በመቶ የምንዛሪ ለውጥ አድርጋለሁ ስትል፣ ለዚህ ተመጣጣኝ የሆነ ሥራ በአምራች ዘርፉ ላይ ካልሠራህ የወጪ ንግድ ዘርፉ ምላሽ አይሰጥህም፡፡ ስለዚህ እንደ መንግሥት እንዲህ ያለ ያልተናበበ የፖሊሲ ዕርምጃ አንወስድም፡፡ እዚህ ላይ ጠንካራ አቋም አለን፡፡ ማንኛውም ሰው የመሰለውን ሐሳብ ሊያቀርብ ይችላል፡፡ የሚጠቅመውን መውሰድ፣ የማይጠቅመውን ለምን እንደማይጠቅም ማስረዳትና መተው ነው፡፡

    ሪፖርተር፡- በዓለም ከኮሮና ማገገሚያና ድጋፍ ዕርምጃዎች ወደ ኮሮና ተፅዕኖ መውጫዎች ያተኮሩ መፍትሔዎች ላይ ትኩረት እየተደረገ ነው፡፡ በኢትዮጵያስ ምን እየተደረገ ነው? ከቀውሱ የሚወጣበት ስትራቴጂስ ምንድነው? 

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- ስትራቴጂ አለን፡፡ ነገር ግን የቀውስ ጊዜ ለብቻው የማገገሚያ ጊዜና ቆይቶ ለብቻ የሚመጣ ስትራቴጂም አንከተልም፡፡ ደጋግመን አብሮ መሄድ አለበት፣ መናበብ አለበት የምንለው ለዚህ ነው፡፡ ቀውሱ ካለፈ ከስድስት ወራት በኋላ እንደ አዲስ የምናስብበት የኢኮኖሚ ማገገሚያና ከቀውስ መሻገሪያ ዕቅድ ሳይሆን፣ አንዱ ከሌላው አብሮ የሚሄድ ስትራቴጂ ነው የምንከተለው፡፡ የዜጎችን ደኅንነትና ኑሯቸውን የመጠበቅ ሥራ ተቋማት እንዳይሞቱ አብሮ ከመጠበቅ ጋር አብሮ እየተሠራበት ያለ ነው፡፡ ጥያቄው መቼ ነው ይህ ቀውስ አልፎ ስለሌሎች ጉዳዮች የምንነጋገረው ከሆነ፣ እውነት ለመናገር ቀውሱ መቼ እንደሚያበቃ አናውቀውም፡፡ በእርግጠኝነት የምናውቀው ነገር ቢኖር የምንከተለው ስትራቴጂ እየሠራ መሆኑን ነው፡፡ ለጤና አጠባበቅ የሚመከሩና የሚተገበሩ ሥርዓቶችን እያስጠበቅን፣ ቁልፍ የኢኮኖሚ ክፍሎች በበሽታው ሳቢያ እንዳይስተጓጎሉ እያደረግን ነው፡፡ በእኛ ሁኔታ ሙሉ ለሙሉ ሥራ በማስቆምና እንቅስቃሴ ሙሉ በሙሉ እንዲገታ የማድረግ ዕርምጃ አንከተልም፡፡ አሁንም በዚሁ መንገድ እንቀጥላለን፡፡ ይሁን እንጂ አንዳንድ ቦታዎች ከፍተኛ የበሽታው ተዛምቶ ከታየ እነሱን ለይቶ በመዝጋት የሚከናወን ሥራ ይኖራል፡፡ በአዲስ አበባ በየትኞቹ ቦታዎች ከፍተኛ መስፋፋት ሊታይ እንደሚችል የሚያሳይ ጥናት ተካሂዷል፡፡ ቢሳካልን ኖሮ ሰው የፈራውን ያህል ፈርቶ፣ አስፈላጊውን ጥንቃቄ እያደረገና መመርያዎችን እያከበረ በተገቢው መንገድ ራሱን ጠብቆ ሥራውን እየሠራ ቢገባ፣ በሽታውን ከዚህም በላይ ልንከላከለው እንችል ነበር፡፡ በየመንደሩ ስንወርድ የግንዛቤውና የጥንቃቄ ትግበራው ላይ ብዙ ጥረትም ተደርጎ ችግሮች አሉ፡፡ በሽታው እየባሰ በመምጣቱ ግን አሁን ወደ ሕግ ማስከበር ዕርምጃዎች እየተገባ ነው፡፡ መቼ ነው ወረርሽኙ አልፏል ብለን የምናውጀው ከተባለ አናውቅም፡፡ ያንን ያወቅን ዕለት ዜናውን ከሰማን ቀድመን እናበስራችኋለን፡፡

    ሪፖርተር፡- ኢትዮጵያ ሁኔታ እስከ ክረምት ባለው ጊዜ ውስጥ ነው ትልቁ ፍራቻ ያለው፡፡ ከክረምቱ መግባት በፊት የሚጠበቅ ነገር አለ?

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- በፍላጎት ደረጃ እንዳልኩህ ዛሬውኑ ቢያበቃልን ደስ ባለን፡፡ ነገር ግን የኢትዮጵያ ብቻም ሳይሆን፣ የዓለም ጉዳይ ነው፡፡ ክትባት ተገኘለት ወይ ሲባል ጅምሮች መታየታቸው ትልቅ ለውጥ ነው፡፡ የወረርሽኙ ሥርጭት አንድ ቦታ ላይ ደርሶ ሥጋት ወደማይሆንበት ደረጃ ቢደርስ፣ ሁሉም ዓለም የሚፈልገው ነገር ነው፡፡ በእኛ ሁኔታ በርካታ ትንበያዎች አሉ፡፡ አንዳንዶች ኅዳር ላይ ነው ወረርሽኙ ጫፍ ደርሶ የሚመለሰው የሚሉ ይኖራሉ፡፡ በአብዛኛው ምክንያታዊ የሆነው ዳሰሳ በክረምቱ እየተባባሰ ሊመጣ ይችላል የሚለው ነው፡፡ ይህም ቢሆን ግን መላምት ነው፡፡ በጣም አጽንኦት ልሰጥበት የምፈልገው ጉዳይ፣ እነዚህ ሁሉ የጠቀስናቸው ነገሮች መላምቶች ናቸው፡፡ በእርግጠኝነት በዚህ ጊዜ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሶ በዚህ ጊዜ ይወርዳል ብሎ በእርግጠኝነት መናገር የሚችል የለም፡፡ መጀመርያ ሰሞን የምንሠራው የበሽታው ሥርጭት ማሳያ ሰንጠረዥ በጣሊያን የታየውን ዓይነት የሚመስል ነበር፡፡ ሁሉም የጤና ባለሙያ የበሽታውን ሥርጭት የሚያሳይ ሰንጠረዥና ምሥል እየሠራ፣ በሦስት ሳምንት ውስጥ እዚህ ደረጃ ሊደርስ ይቻላል የሚል ግምት ሲያስቀምጥ ነበር፡፡ ወረርሽኙ በአፍሪካ ደረጃ የራሱን ባህሪ አሳይቷል፡፡ የዓለም ጤና ድርጅት በአፍሪካ ያለውን ሁኔታ ዓይቶ አዲስ ትንበያ አውጥቷል፡፡ በፍላጎት ደረጃ ወዲያውኑ እንዲቆምልን እንፈልጋለን፡፡ ምክንያቱም የጀመርናቸው በርካታ የሪፎርም ሥራዎች አሉን፡፡ ከፊታችን ምርጫ ይጠብቀናል፡፡ ሐሳቦች ተጋፍተው ሕዝብ የሚመስለውን የሚመርጥበት ነገር ለመሥራት ጠንካራ ዝግጅት ነበር፡፡ እንደ ኢኮኖሚ ቡድኑ አባል በምርጫ ክርክር ውስጥ ለሕዝቡ ያለንን የኢኮኖሚ ፖሊሲ የበላይነት አማራጭ ሐሳቦች ለማሳየትና በሕዝቡ ልብ ውስጥ እንዲገባ ለማድረግ ትልቅ ፍላጎት ነበረን፡፡ እነዚህ ነገሮች ሲዘገዩብህ ያሳስብሃል፡፡ ግን ምን ማድረግ ትችላለህ? ባለበት ሁኔታ መሄድ ነው፡፡ የኮሮና ወረርሽኝ የሚያበቃበትን ቁርጥ ቀን እናውቃለን የሚሉትን አንስማቸው፡፡ ማንም ይህን አያውቅም፡፡

    ሪፖርተር፡- ወደ ፖሊሲ ምላሾቻችሁ እንምጣ፡፡ ከቀረጥ ነፃ ሆነው እንዲገቡ የተፈቀዱ የምግብ ሸቀጦች አሉ፡፡ ፓስታ፣ ማካሮኒና ዱቄትን ጨምሮ ይህንን ዕድል እንዲያገኙ መደረጋቸው፣ በአገር ውስጥ የሚገኙ አምራቾች ላይ ከፍተኛ ሥጋትና ጫና ማሳደሩን የሚያሳስብ እሮሮ እናንተ ጋር ሳይመጣ አልቀረም፡፡ በአገር ውስጥ የሚያመርቱ ፋብሪካዎች ቫትን ጨምሮ በርካታ የመንግሥት ታክስ እየከፈሉ ባሉበት ወቅት፣ ከውጭ በነፃ እንዲገባ መፈቀዱ ትክክል አይደለም እያሉ ነው፡፡

    ኢዮብ (ዶ/ር)፡- ለየትኛውም አስመጪ ይህንን አልፈቀድንም፡፡ ተናበን እየሠራን ነው፡፡ ማካሮኒና ፓስታ ከቀረጥ ነፃ ይግባ የሚል ነገር የለም፡፡ ፍራንኮ ቫሉታ ከሆነ እሱ ሌላ ጉዳይ ነው፡፡ የውጭ ኩባንያዎች ወደ ኢትዮጵያ በራሳቸው የውጭ ምንዛሪ ምርት እንዲያስገቡ የፈቀድነበት መንገድ አለ፡፡ በተለመደው የአገራችን የንግድ ሕግ የውጭ ኩባንያዎች በንግድ ውስጥ መሳተፍ አይችሉም፡፡ በተለየ ሁኔታ ግን የኢንቨስትመንት ቦርድ በፈቀደውና የገንዘብ ሚኒስቴርም በሰጠው መመርያ መሠረት፣ በፍራንኮ ቫሉታ እንዲገባ ፈቅደናል፡፡ ነገር ግን የታክስ ሥርዓቱ እንዳይዛነፍ ከፍተኛ ጥንቃቄ ተደርጓል፡፡ ከቀረጥ ነፃ እንዲገቡ የሚፈቀድላቸው አሉ፡፡ ለምሳሌ ስኳር የሚገባው በስኳር ኮርፖሬሽን አማካይነት ነው፡፡ የተወሰኑ የዘይት ምርቶች በድጎማ ለደሃው የኅብረተሰብ ክፍል የሚገዙ አሉ፡፡ ከዚህ ውጭ አቅርቦት እንዲጨምር ፈቀድን እንጂ የተለየ ድጋፍ አልሰጠንም፡፡ ድጋፍም አላደረግንም፡፡ ትኩረታችን የአገር ውስጥ ምርት ላይ ነው፡፡ እናንተም ሄዳችሁ ማየት እንደምትችሉት እያንዳንዱ ኩባንያ በዘርፍ ደረጃ ድጋፍ እየተደረገለትና የገቢ ንግዱ ብዙም እንዳይበረታታ እያደረግን ነው፡፡ ለምሳሌ የፕላስቲክ ፓይፕና መሰል ምርቶችን ለሚያመርቱ ተቋማት የጥሬ ምርት ግብዓት እንዲያገኙ በማስቻል፣ ከውጭ የሚመጣ ምርት እንዳይገባ የመደገፍ ሥራ ተሠርቷል፡፡ ከዚህ ቀደም የምንሰጣቸው የቀረጥ ነፃና መሰል ማበረታቻዎች የተናበቡ አልነበሩም፡፡ በአንድ በኩል የገቢ ንግዱን እያበረታታ በሌላ በኩል የአገር ውስጥ አምራቹን እየጎዳው መደገፍ የማያስኬድ በመሆኑ፣ አምራቹ የተሻለ የታክስ ማበረታቻ እንዲያገኝና ያለቁ ምርቶች ሲገቡ ተጨማሪ ታክስ እንዲጣልባቸው በማድረግ የተናበበ ዕርምጃ እየተወሰደ ነው፡፡

    Read more
  • “ረሃብ ትችላለህን” ቢሉት፤ “ኧረ ጥጋብም እችላለሁ” አለ

    ከለታት አንድ ቀን በትልቅነታቸው የተከበሩ፣ በየጊዜው በሚካሄዱ ጦርነቶች ድል በማድረጋቸው የተፈሩ፣ አንድ የድሮ ጊዜ ንጉሥ ነበሩ፡፡
    ንግሥቲቱም እንደዚሁ፤ ንጉሡን በምክርም በማገዝ፤ በዘመቻ ጊዜ ስንቅ በማዘጋጀትም የመኳንንቱንና የመሳፍንቱን ሚስቶች አስተባብሮ በመምራትም በዙፋኑ ዙሪያ አስተዋጽኦ የሚያደርጉ ነበሩ፡፡
    ንጉሡና ንግስቲቱም በመዝናኛ በጨዋታ ጊዜያቸው፣ ወግ እየጠረቀ የግጥም ቃል እያዋጣ፣ ፈገግ ፈገግ የሚያሰኙ ቀልዶች አሰማምሮ በማቅረብ የሚታወቅ የንጉሥ አጫዋች ነበር፡፡ ንጉሡ ይጭኑት አጋሠስ፣ ይለጉሙት ፈረስ፣ ያጋጤቡት ወርቅ፣ ያስጥሉት ጠጅ፣ ያስጠምቁት ጠላ፣ የተትረፈረፋቸው ቢሆንም መንፈሳዊ ሃሴትን ይጉናፀፉ ዘንድ፣ ያ የንጉሥ አጫዋች ከምንም የሚበልጥባቸው ነውና እንደ አይናቸው ብሌን ይንከባከቡት ነበር፡፡ አንድ ቀን እንደተለመደው ግብር ገብቶ፣ ሰው ሁሉ በልቶ ጠጥቶ ከተሸኘ በኋላ፣ ልዩ አስተያየት የሚደረግላቸው የተባሉ የቅርብ የቅርብ ሰዎች ማለትም መኳንንቱና መሳፍንቱ እንዲሁም ባለሥልጣናቱ ልዩ መስተንግዶ ተደርጐላቸው በሉ ጠጡ፤ ተዝናኑ፤ ወደየማደሪያቸውም ተሸኙ፡፡
    እነሆ የንጉሡና የንግሥቲቱ ማረፊያ ሰዓት ተቃረበ፡፡ በዚህ ሰዓት ግን በመካከል መላአከ ሞት በድንገት ተከስቶ በድግሱ አጠገብ ሲያልፍ፣ የንጉሡን አጫዋች ትኩር ብሎ አይቶት ይሄዳል፡፡
     ያ የንጉሥ አጫዋች ክፉኛ ልቡ ደነገጠ፡፡ ንጉሡና ንግሥቲቱ ወደ መኝታ ቤታቸው ይገባሉ፡፡ ድንክዬው የንጉሡ አጫዋችም ወደ መኝታው ይሄዳል፡፡ ሆኖም እንቅልፍ አልወሰደውም፡፡ ያስጨነቀው ነገር አለ፡፡ ስለዚህ ወደ ንጉሡ መኝታ ቤት ሄዶ በሩን አንኳኳ፡፡
    “ማነህ” አሉ፤ ንጉሡ
    “እኔ ነኝ አጫዋችዎ”
    ተነስተው አገኙት፡፡
    “ምነው ምን ሆነሃል? አሉት”
    “ዛሬ እያጫወትኮት ሳለ መላዕከ ሞት መጥቶ ትክ ብሎ አይቶኝ ሄደ፡፡ የምደበቅበት ቦታ ካላገኘሁኝ ይዞኝ ሊሄድ ነው የመጣው፡፡ ልቤ ክፉኛ ፈርቷል፡፡ ንጉሥ ሆይ፤ ያሽሹኝ እባክዎ!”
    ንጉሡም ጥቂት አሰብ አድርገው፤ “ግዴለም በአሁን ጊዜ ሩቅ አገር ህንድ ነው፤ ነገ ጠዋት ወደዚያ ትሄድና ጥቂት ቀን ቆይተህ ትመለሳለህ፡፡ እኔም በፀሎቴ አምላኬን እማፀንልሃለሁ፡፡ በል አሁን ተረጋግተህ ተኛ፡፡” ብለው ወደ መኝታቸው ገቡ፡፡
    ጠዋት የንጉሡ አጫዋች ተሰነዳድቶ ሲጨርስ መርከቡ መጥቶለት ወደ ህንድ አገር ተጓዘ፡፡
    መድረሱን አረጋገጠ፡፡
    ከዚያን ቀን ጀምሮ ነጋ ጠባ ያጫዋቻቸውን ነገር ለማወቅ ሌት ተቀን ፀሎት ማድረሳቸውን ተያያዙት፡፡
    ከአንድ ሳምንት ምህላ በኋላ መላዕከ ሞት ተገለጠላቸው፡፡
    “ንጉሥ ሆይ፤ ምን እርዳታ አስፈለግዎት?” ሲልም ጠየቃቸው፡፡
    “ምነው? አጫዋቼን፣ መንፈስ መሰብሰቢያዬን፣ የቤተ መንግሥት መዝናኛ ፈጣሪዬን፣ የጭንቅ ጊዜ አንደበቴን ልትወስደው አሰብክ? አላሳዝንህምን?” ሲሉ ጠየቁት፡፡
    መላዕከ ሞትም “ንጉሥ ሆይ፤ እርግጥ ነው መጥቼ አይቼዋለሁ፤ ትኩር ብዬም አስተውዬዋለሁ”
    “ታዲያ ስለምን ይዘኸው ልትሄድ አሰብክ?”
    “እኔ ትኩር ብዬ ያስተዋልኩትኮ በአንድ ምክንያት ብቻ ነው፡፡”
    “መላዕክ ሆይ፤ ያ ምክንያትህ ምን ይሆን?”
     “ንጉሥ ሆይ ትኩር ብዬ ያየሁት፣ እኔ ከአምላክ የታዘዝኩት ከህንድ አገር አምጣው ተብዬ ነው፤ እዚህ እየሩሳሌም ውስጥ ምን ያደርጋል ብዬ ነው!” አለ፡፡
    እንግዲህ የንጉሥ አጫዋች ወደማይቀርለት ቦታ፣ ወደተፃፈለት ሥፍራ ሄዷለ ማለት ነው፡፡
    *   *   *
    ጐበዝ፤ “የተፃፈ ነገር ከመፈፀም አይቀርም” የሚለውን የመጽሐፍ ቃል አለመዘንጋት ነው፡፡
    እንቁ የልጅነት የሥነ ጽሑፍ አባታችን ደራሲ ከበደ ሚካኤል፤
    “እንዲሁም በዓለም ላይ፣
    አለ አንዳንድ ነገር
    በዚህ ቢሉት በዚያ
    ከመሆን የማይቀር!”
    ሲሉ ጠቅለል አድርገው ገልፀውልናል፡፡ ምንም እንኳ ሰዋዊ በሆነው ተጨባጭ አለም የህይወት ነብር - ወገ ቢር ህሊናዊው (Subjective) እንዲሁም ነባራዊው (Objective) ብለን በመክፈል የሁለቱን ውህደት እንደ ፖለቲካዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ማህበራዊ ተያያዥ መስተጋብር፣ ትርጉም ሰጥተን ለህልውናችን ፍቺ ለማድረግ በመሞከር የእጣ ፈንታን ፍፃሜ - ነገር ለማመላከት የሰው ልጅ ዓለም ከተፈጠረ፣ ታሪክ ከተጀመረ፣ ዘመን ከተቆጠረ ጀምሮ እንደ ጣረ፣ እንደተፍጨረጨረ አለ፣ በመንፈስም በሥጋም ጽድቅና ኩነኔን፤ ክፉና በጐን “በተቃራኒዎች አንድነትና ትግል” መንዝሮ በተለያየ መንገድ ለማጤን ሲሞክር መኖሩ ያለ፣ የነበረና ወደፊትም የሚኖር ነው፡፡
    ከሰፊው ሁለንተናዊ ዓለም ወደ ጠባቡ ዓለም መምጣት አይቀሬ ነው፡፡ ዛሬ ከዓለም በታሪክ ታይቶና ሆኖ በማያውቅ መልኩ (unprecedented) የተከሰተ፣ ለያዥ ለገራዥ ያስቸገረ፣ ጠቢባንን ሁሉ የተፈታተነ፣ ቀሳፊ በሽታ (ኮሮና) ሰለባ ከመሆኗ በመነሳት እንደ የኃይማኖቱ ፈርጅ በፀሎትና በምህላ እልባቱን መማፀን ከቤተሰብ ወደ ህብረተሰብ፣ ከሀገር ወደ ዓለም በሰፋ መልኩ ምኞትና ተስፋውን የሙጥኝ ማለቱን ሌት ተቀን ተያይዞታል፡፡ ይህም ግዴታ ከሆነ ሰነባብቷል፡፡ ያም ሆኖ በሳይንሳዊ አመክኖዮአዊና ሥነ አዕምሮአዊ መንገድ የህክምና ቴክኖሎጂን እጅህ ከምን እና የየአቅምን ጥንቃቄና የችግር ማቃለያን መንገዶች ሁሉ መሻቱ እንደተጠበቀ ሆኖ ቀጥሏል፡፡ ጥናቱን ይስጠን!
    አገራችንም በሽታው መግባቱ ከተመዘገበበት ቀን ጀምሮ የተያዙ፣ ተገልለው ማቆያ ገብተው ተገቢው ክትትል የሚደረግላቸው፣ ያገገሙና ህይወታቸው ምን ደረጃ እንደደረሰ ያለፈውንና የአሁኑን ስታትስቲካዊ ቀመር ለማስቀመጥና የአቅምን ያህል እለታዊ ጊዜያዊ ዘገባ ማቅረቡ ፍፁም ባይባልም፣ እየተሻሻለና እድገቱ ለውጥ እያሳየ መምጣቱን፣ ቁጥሩ ግን እየበዛ መቀጠሉን የማሳወቅና መረጃ የመስጠት ተግባሩ የሚበረታታ ጉዳይ ነው፡፡ ያም ሆኖ የህዝባችን የአንድ ሰሞን ብቻ ስነስርዓት አክባሪነትና መመሪያ ተቀባይነት የጉዳዩን አሳሳቢነት በአስከፊ መልኩ እንድንታዘብ ያደረገ ሲሆን፤ አሌ የማንለው የችግር አሻራውን ተራራ አከል ደረጃ እየደረሰ መሆኑን ማጤን ተገደናል:: የሚደረገው ጥረት እንዳለ ሆኖ ውትወታዊ ማስጠንቀቂያውንና ትምህርታዊ ምክሩ ቢያታክትም፣ ዛሬም መደገሙ ተገቢ ነው እንላለን፡፡
    በየቦታው የሚፈነዳው ግጭትና ሁከት፣ ነውጥና የመሣሪያ ዝውውር (የዕጽም ጭምር) ጐርፍ፣  በእንቅርት ላይ ጆሮ ደግፍ ነው፡፡ “የምበላው ሳጣ ልጄ ጥርስ አወጣ” እንደሚባለው ነው፡፡ ዛሬ ትምህርት በተቋረጠበት፣ ሥራ አገም ጠገም በሆነበት፤ ከኮሮና ውጭ ያሉ የሌሎች የበሽታ ሁኔታ አስጊ በሆነበት ሥራ አጥነትና መፍትሔው መላው በጠፋበት ሁሉንም ለማቃለል መሞከሩ ቢበረታታም፤ ችግራችን ዛሬም ጭንቅላት የሚያሲዝ ነው፡፡
    “ግመሎቹ ይሄዳሉ ውሾቹ ይጮሃሉ” የሚለው የሚታይ ቢሆንም፤ ግመሎቹም አልቆሙም ውሾቹም ላንቃቸው አልተዘጋም፡፡ በየትኛውም መስክ ያሉ ተቃዋሚ ድርጅቶችም የመደራደሪያ ጠረጴዛ ከነመኖሩም አለ ብለው ማሰቡን ያጡት ይመስላሉ፡፡
    ድርድርን የበላው ጅብ አልጮህ ማለቱ እርግጥ ነው፡፡ በአንፃሩ በሌላው ወገን ጭራሽ ዘራፌዋውም እንደቀጠለ ነው፡፡ ጐረቤት አገሮች በአባይ ግድብ አይናቸው እንደቀላ መሆኑ፤ አሳሳቢነቱን ጋብ አላደረገውም፡፡ በአንጻሩ ችግኝ መትከሉና ወቅቱን መሻማቱ ብልህነት ነው፡፡ በዚህ መሃል ስርዓተ አልበኝነትን በቅጡ መዋጋት ተገቢ ነው:: “ወንጀሎች ሌብነቶች፣ የችሎት ግቢ መጣበቦች ጥሩ ምልኪ መስለው አይታዩንም፤ ዲሞክራሲው ዛሬም ውጥር ግትር ነው፡፡ የእኩልነት የወንድማማችነት የመብትና ነፃነት ሁኔታ የልባችን ሞልቷል ማለት ገና አያስደፍርም፤ ሥር ነቀልና ጥብቅ ሂደትን ይጠይቃል፡፡ የግድቡ ሙሌት የአንድነት መንፈስ መፍጠሩን ማድነቅ ተገቢ ሆኖ፣ አሁንም ጥንቃቄንና በዓይነ ቁራኛ ማየትን ይሻል፡፡ የላዕላይ - መዋቅሩ የሥልጣን ሽግሽግ ከ1966ቱ “ጉልቻ ቢቀያየር ወጥ አያጣፍጥም” የሚል መፈክሩ ወጥቶ እውነተኛ የለውጥ መንፈስ ማንገቡን እርግጠኛ መሆን ያስፈልጋል፡፡ ዞሮ ዞሮ የዜሮ ድምር ጨዋታ እንዳልሆነ ያየነውን ያህል፣ የፓርኮች፣ የቅርስ ቦታዎችና ልዩ ልዩ የቱሪስት መስህቦች ህልውና ላይ ትኩረት መስጠቱ ይበል ማሰኘቱን በአጠቃላይ አዎንታዊ ጉዳዮች አንፃር አጥጋቢ መሆኑን ስናይ፤ “ረሀብ ትችላለህን?” ቢሉት” ኧረ ጥጋብም እችላለሁ አለ” የተባለውን ተረት ሳንዘነጋ፤ መሬት በረገጠ መልኩ መጓዝ ይጠበቅብናል፡፡

    Read more

Latest Articles

Most Popular

google.com, pub-5833971792216939, DIRECT, f08c47fec0942fa0